Rouwen om iemand die nog leeft: over het verlies dat niemand ziet

Je hebt geen uitvaart bijgewoond. Je hebt geen condoleances ontvangen. Er ligt geen rouwkaart op de mat. En toch mis je iemand zo hevig dat het soms voelt alsof je niet meer kunt ademhalen.

De persoon leeft. Maar de persoon die jij kende de vader die altijd raad wist, de moeder die thuis voelde, de partner die je begreep zonder dat je iets hoefde te zeggen, de vriend die er altijd was die is er niet meer. En daar is geen ritueel voor.

Als iemand overlijdt, is er een woord voor wat je bent: nabestaande. Er zijn rituelen een uitvaart, een rouwperiode, bloemen, kaarten, mensen die vragen hoe het gaat. De omgeving weet dat jij verdriet hebt en geeft je de ruimte, al is dat verdriet dan ook nooit genoeg.

De persoon leeft nog. Dus van buitenaf gezien is er niets verloren gegaan. Maar jij weet beter.

Jij weet hoe je vader vroeger was, voor de dementie zijn herinneringen begon op te eten. Jij weet hoe je beste vriend was, voor de verslaving alles overnam. Jij weet hoe je moeder was, voor de psychische ziekte haar onbereikbaar maakte. Of hoe jullie relatie was, voor alles veranderde.

Die kennis het weten wie iemand was maakt het verlies zo scherp. Je rouwt om de persoon die je kende, terwijl je tegelijkertijd probeert lief te hebben wie er nu nog is. Dat zijn twee bewegingen die haaks op elkaar staan, en het kost enorm veel van je.

Levend verlies heeft veel gezichten. Het gaat niet alleen over dementie, al is dat de meest bekende vorm. Het gaat ook over de moeder die door een ernstige depressie of psychose niet meer bereikbaar is.

Over de vader die door hersenletsel na een ongeluk een ander mens is geworden.

Over de zus die door haar verslaving steeds verder weg drijft. Over de vriend of familielid waarmee je al jaren geen contact meer hebt door een breuk die nooit helemaal is gesloten.

Het gaat ook over het verdriet van ouders van een kind met een ernstige beperking de rouw om het leven dat ze zich hadden voorgesteld. Over de partner die langzaam onherkenbaar is geworden, niet door ziekte maar gewoon door de jaren, door wat het leven heeft gedaan.

Wat al deze vormen gemeen hebben: je mist iemand die er nog is. En je hebt geen moment aangewezen gekregen waarop dat gemis officieel erkend wordt. Er is geen begrafenis. Er is geen datum waarop het verlies begon. En er is geen eindpunt in zicht.

Bij rouw na een overlijden is het verlies definitief. Het is verschrikkelijk, maar het heeft een begin en de omgeving begrijpt waarom je verdriet hebt.

Bij levend verlies is dat allebei anders.

Het verlies is niet definitief.

Soms is er hoop op een goed gesprek, op een helder moment, op herstel dat misschien nog komt. Die hoop is kostbaar, maar ze maakt rouwen ook moeilijker. Want hoe kun je iets loslaten dat misschien toch nog terugkomt? Hoe kun je rouwen om iemand die nog leeft?

Tegelijkertijd herhaalt het verlies zich steeds opnieuw.

Bij dementie verlies je dezelfde persoon elke dag opnieuw, telkens als er een herinnering verdwijnt of een rol die hij of zij altijd had niet meer vervuld kan worden.

Bij een contactbreuk verlies je diegene opnieuw bij elke verjaardag, elk familiefeest, elke mijlpaal die je niet kunt delen.

En de omgeving ziet het niet. Dat is misschien wel het pijnlijkste. Je kunt moeilijk uitleggen dat je rouwt om iemand die nog leeft.

Mensen begrijpen het niet altijd, of ze proberen te helpen met opmerkingen die meer pijn doen dan ze beseffen: "maar hij is er toch nog," of "je zou blij moeten zijn dat ze nog leeft," of "hopelijk wordt het beter."

Die woorden hoe goed bedoeld ook missen het punt volledig. Want het gaat er niet om of de persoon ademt. Het gaat om de persoon die je kende, en die er niet meer is.

Bij levend verlies komen emoties naar boven die je niet altijd durft te benoemen. Verdriet dat snap je. Maar ook boosheid. Op de ziekte, op de situatie, soms ook op de persoon zelf, ook al is het niet zijn of haar schuld. Dat schuldgevoel over die boosheid is bijna universeel bij mensen die dit meemaken.

Soms ook opluchting, als er een moeilijk bezoek voorbij is.

Of de wens dat het snel voorbij was en dan meteen de schaamte over die wens. Of het verlangen naar iemand die zegt: jij mag ook moe zijn. Jij mag ook het gemis voelen.

Al die emoties zijn normaal.

Ze zijn de weerslag van een situatie die van geen kanten eerlijk is. Je houdt van iemand die er nog is, maar tegelijk rouw je om wie die persoon was.

Dat is een van de meest complexe dingen die een mens kan meemaken, en het is onrechtvaardig dat je het grotendeels in stilte moet dragen.

Als je merkt dat zeker als je rouwt om iemand die nog leeft dan is die eenzaamheid extra zwaar, omdat je verlies sowieso al nauwelijks woorden heeft.

Er is geen eindpunt bij levend verlies. Dat is hard, maar het is ook de realiteit.

Je kunt het verlies niet "verwerken" in de klassieke zin want het is er nog, elke dag. Wat je wél kunt doen, is leren ermee te leven.

Dat begint bij erkennen. Zeggen, hardop of tegen jezelf: ik rouw. Dit is verlies.

Dit mag er zijn. Je hoeft het niet goed te praten of kleiner te maken dan het is, alleen maar omdat de omgeving er geen woord voor heeft.

Het helpt ook om kleine rituelen te vinden.

Niet voor de overledene want die is er nog maar voor jezelf. Een moment in de week waarop je stilstaat bij het gemis. Een gesprek met iemand die het begrijpt. Het opschrijven van herinneringen aan wie hij of zij was, zodat je die niet kwijtraakt.

Zorg voor jezelf als mantelzorger of als iemand die rouwt om een contactbreuk of een veranderde relatie is niet een luxe maar een noodzaak. Je kunt niemand geven wat je zelf niet meer hebt.

En als het verdriet ’s nachts het zwaarst is, wanneer de stilte van het huis voelt als een echo van alles wat er niet meer is, hoef je dat niet alleen te dragen. Om iemand die nog leeft rouwen is net zo reëel als elk ander verdriet. Benji luistert ook dan, ook voor dit.

Soms is het genoeg om het te zeggen. Om te erkennen: ik rouw om iemand die nog ademt.

En te horen dat dat mag.