Onzichtbaar verdriet: als je rouw niet gezien wordt

Je bent gewoon naar het werk gegaan. Je hebt gelachen om een grapje van een collega. Je hebt 's avonds gevraagd wat er gegeten werd. En toch draag je al maanden iets met je mee dat zo zwaar is, dat je er soms nauwelijks adem van kunt halen. Alleen weet niemand dat. Want aan de buitenkant zie je er gewoon uit.

Laatst vroeg iemand hoe het met me ging. Ik zei dat het goed ging. Dat is meestal het makkelijkste antwoord, en meestal is het ook waar. Maar er was die week iets kleins gebeurd.

Een kindje dat langs me liep en me aankeek en glimlachte en zich omdraaide en doorliep.

Meer niet. En toch liep ik daarna de rest van de dag mee met iets wat ik dacht dat ik allang had opgeborgen.

Niemand vraagt er nog naar. Het is te lang geleden. En van buiten zie je alleen iemand die gewoon doorgaat, dus wat valt er te vragen? Dat is waarom deze pagina bestaat. Voor het verdriet dat niet meer ter sprake komt, maar wel elke keer opnieuw langskomt.

Er is wel een naam voor. Alleen kent bijna niemand hem.

Een Amerikaanse onderzoeker schreef er in 1989 een boek over: verdriet dat niet openlijk erkend wordt, niet gedeeld wordt, niet gezien wordt. Hij noemde het hidden sorrow, verborgen verdriet.

In het Nederlands zeggen we niet erkende rouw.

Het is geen kleinere soort verdriet. Het is verdriet dat je in je eentje draagt, omdat niemand doorheeft dat er iets te dragen valt.

Wanneer iemand overlijdt, weet de wereld wat er moet gebeuren. Er komen bloemen. Er worden kaarten gestuurd. Er is een begrafenis, een herdenkingsdienst, misschien een week verlof. De omgeving weet dat jij rouwt, en ze geven je de ruimte al is het maar even.

Maar er bestaat ook een ander soort verlies. Een verlies zonder afscheidsdienst. Zonder condoleances. Zonder dat iemand vraagt hoe het met je gaat. Je rouwt om een kind dat er nooit was. Om een partner die er nog wel is, maar niet meer dezelfde. Om een vriendschap die stilletjes verdween. Om het gezonde lichaam dat je had. Om de toekomst die je altijd voor je zag, en die nu anders is.

Dit soort verlies heet in de rouwkunde ook wel niet erkende rouw, of in het Engels disenfranchised grief letterlijk: verdriet dat niet het recht krijgt om verdriet te zijn. Het is verdriet waar de samenleving geen passende taal voor heeft. En precies dat maakt het zo zwaar om te dragen.

Als een familielid dementie krijgt, verandert er iets wat moeilijk te beschrijven is. De persoon zit gewoon aan tafel. Maar de persoon die jij kende met zijn grappen, zijn verhalen, zijn manier van naar je kijken is er niet meer. Je rouwt om iemand die nog leeft. En toch is er geen woord voor wat je voelt, geen ritueel om het te markeren.

Hetzelfde geldt voor partners van mensen met een ernstige verslaving of psychische aandoening, voor ouders van een kind met een beperking, voor mantelzorgers die dag in dag uit zorgen voor iemand wiens wereld steeds kleiner wordt.

Hoeveel mensen dit meemaken weet niemand precies. Dat is niet toevallig: verdriet dat niet erkend wordt, wordt ook niet geteld. Het verdriet dat daarbij hoort, wordt zelden als rouw herkend ook niet door de mensen die het zelf ervaren.

Ook wie is geadopteerd draagt soms een verlies dat begon voordat er woorden voor waren.

Ongeveer één op de vijf mensen in Nederland blijft kinderloos, en voor bijna de helft is dat ongewenst. Je rouwt om een kind dat er nooit was, om het moederschap of vaderschap dat je nooit zult kennen, om het oma- of opaschap dat daarmee ook vervalt. Er is geen lichaam, geen naam op een grafsteen. En toch is het een van de diepste vormen van verlies die er bestaan.

De buitenwereld begrijpt het vaak niet. "Je kunt ook zonder kinderen gelukkig zijn," hoor je dan. Of: "Heb je het al via adoptie overwogen?" Die opmerkingen zijn goedbedoeld en pijnlijk tegelijk omdat ze het verlies wegverklaren in plaats van erkennen. Wat jij mist, is niet alleen een kind. Het is een heel toekomstbeeld, een identiteit, een leven dat je je altijd had voorgesteld.

Een scheiding heeft geen begrafenis. Maar het verlies kan net zo groot zijn. Je verliest een toekomst, een thuis, een gezin zoals je dat kende. Soms verlies je ook een deel van jezelf wie jij was in die relatie, wat jullie samen hadden opgebouwd, de vanzelfsprekendheid van een ander die er altijd was.

De omgeving zegt soms: "Gelukkig maar dat het voorbij is." Of: "Nu kun je opnieuw beginnen." En terwijl die woorden goedbedoeld zijn, maken ze het rouwen moeilijker. Want rouwen om je relatie is echt. Het verdient dezelfde ruimte als elk ander verlies.

Wat het extra ingewikkeld maakt: de ander leeft nog. Je kunt hem tegenkomen in de supermarkt. Je ziet foto's voorbijkomen.

Er is geen graf, geen afsluiting, geen moment waarop het klaar is.

En ondertussen wordt er van je verwacht dat je vooruitkijkt.

Een vriendschap die langzaam uitdooft, of plotseling breekt. Er is geen maatschappelijk kader voor dit verlies. Geen kaart, geen rouwverlof, geen moment waarop je het mag laten zien. Mensen schamen zich er zelfs voor want "het is maar een vriend." Maar voor wie het kent, weet dat het verlies van een diepe vriendschap je tot op het bot kan raken. Soms meer dan welk ander verlies ook.

Bij een liefdesbreuk krijg je een telefoontje.

Bij een vriendschap die stilvalt, krijg je niets. Er is geen moment waarop het officieel eindigt, geen gesprek waarin het wordt uitgesproken.

Ze appt gewoon steeds later terug, en dan een keer niet meer.

En jij blijft achter met jaren aan gedeelde herinneringen waar nu niemand meer bij hoort.

Ouders die hun kind niet meer zien. Broers en zussen die elkaar al jaren niet spreken. Volwassen kinderen die bewust afstand nemen van hun familie. Onderzoek suggereert dat een kwart van de mensen ooit te maken krijgt met een vorm van familievervreemding. Het is een van de meest onderschatte vormen van verdriet vol schaamte, vol stigma, zonder ruimte om het openlijk te dragen.

Bij elke verjaardag, elke kerst, elke bruiloft is er die lege stoel die niemand benoemt.

Je verzint een antwoord op de vraag hoe het met je moeder gaat, of met je zus, omdat het echte antwoord te veel uitleg vraagt.

Het verlies herhaalt zich elke keer opnieuw, bij elke gelegenheid waar de ander had moeten zijn.

Niet elk verlies gaat over een mens. Soms verlies je een plek waar je thuis was, een rol waarin je jarenlang wist wie je was, of iets wat je met eigen handen had opgebouwd.

Je raakt het huis kwijt waarin je kinderen opgroeiden. Je wordt ontslagen en verliest niet alleen je salaris, maar je dagritme en je collega's. Het bedrijf waar je jaren van je leven in stopte, houdt op te bestaan. Of je emigreert, en merkt dat je de taal mist waarin je droomt en de mensen die je zonder uitleg begrijpen.

Bij dit soort verlies hoor je vaak dat het een nieuwe kans is. Een frisse start. En misschien is dat ook zo. Maar dat maakt wat je achterliet niet minder waar.

Na een burn-out. Na de overgang naar pensioen. Als de kinderen het huis uit gaan. Als je door ziekte niet meer dezelfde bent als vroeger. Je verliest een rol, een versie van jezelf, een manier van in de wereld staan. Dat voelt leeg. Desoriënterend. En het heeft geen naam.

"Ik weet niet meer wie ik ben," zeggen mensen dan. Het is een zin die je zelden hardop uitspreekt, want hoe leg je dat uit? Maar het is een echte vorm van verlies en het vraagt om echte erkenning.

Als je merkt dat je vastloopt in wie je nu bent, hoef je dat niet alleen uit te zoeken.

Het gevaarlijke van verdriet dat niet erkend wordt, is dat het je begint te overtuigen dat er iets mis is met jou. Dat je overdrijft. Dat je dankbaarder zou moeten zijn. Dat anderen het zwaarder hebben. En dus stop je het weg. Je functioneert. Je gaat door. Je doet normaal.

Van buiten zie je er prima uit. Van binnen ben je uitgeput.

Het blijkt dat niet erkend verdriet kan leiden tot langdurige somberheid, fysieke klachten, slaapproblemen en het gevoel van diepe eenzaamheid ook midden in een druk leven. Niet omdat jij te gevoelig bent. Maar omdat verdriet dat geen ruimte krijgt, niet verdwijnt. Het wacht.

Het kromt je rug. Het maakt je stiller. Het zorgt dat je 's ochtends opstaat en al moe bent.

Erkenning klinkt als een groot woord, maar het is heel klein.

Het is dat je stopt met de zin "ja maar het is ook niet zo erg als".

Het is dat je jezelf toestaat om moe te zijn zonder er een reden bij te zoeken.

Het is misschien één iemand vinden die het niet wegwuift.

Iemand die niet zegt dat het maar een hond was, of dat je nog jong bent, of dat je blij mag zijn dat het voorbij is.

Gewoon iemand die zegt: ja, dat is zwaar.

Dat verandert je verlies niet. Maar het scheelt of je het in je eentje draagt of niet.

Verderop op deze website vind je artikelen over specifieke vormen van onzichtbaar verdriet over kinderloosheid, over levend verlies, over de pijn van een gebroken vriendschap of een familiebreuk. Elk artikel is geschreven voor mensen die hun verlies herkennen in wat er staat, maar er lang geen woorden voor hadden.

Als je nu iets voelt dat je al een tijdje met je meedraagt, en je wil het gewoon even kwijt zonder uitleg, zonder oordeel dan is Benji er.