Verdriet dat niet zichtbaar is

Je bent gewoon naar het werk gegaan. Je hebt gelachen om een grapje van een collega. Je hebt 's avonds gevraagd wat er gegeten werd. En toch draag je al maanden iets met je mee dat zo zwaar is, dat je er soms nauwelijks adem van kunt halen. Alleen weet niemand dat. Want aan de buitenkant zie je er gewoon uit.

Wanneer iemand overlijdt, weet de wereld wat er moet gebeuren. Er komen bloemen. Er worden kaarten gestuurd. Er is een begrafenis, een herdenkingsdienst, misschien een week verlof. De omgeving weet dat jij rouwt, en ze geven je de ruimte al is het maar even.

Maar er bestaat ook een ander soort verlies. Een verlies zonder afscheidsdienst. Zonder condoleances. Zonder dat iemand vraagt hoe het met je gaat. Je rouwt om een kind dat er nooit was. Om een partner die er nog wel is, maar niet meer dezelfde. Om een vriendschap die stilletjes verdween. Om het gezonde lichaam dat je had. Om de toekomst die je altijd voor je zag, en die nu anders is.

Dit soort verlies heet in de rouwkunde ook wel niet erkende rouw, of in het Engels disenfranchised grief letterlijk: verdriet dat niet het recht krijgt om verdriet te zijn. Het is verdriet waar de samenleving geen passende taal voor heeft. En precies dat maakt het zo zwaar om te dragen.

Als een familielid dementie krijgt, verandert er iets wat moeilijk te beschrijven is. De persoon zit gewoon aan tafel. Maar de persoon die jij kende met zijn grappen, zijn verhalen, zijn manier van naar je kijken is er niet meer. Je rouwt om iemand die nog leeft. En toch is er geen woord voor wat je voelt, geen ritueel om het te markeren.

Hetzelfde geldt voor partners van mensen met een ernstige verslaving of psychische aandoening, voor ouders van een kind met een beperking, voor mantelzorgers die dag in dag uit zorgen voor iemand wiens wereld steeds kleiner wordt. Onderzoek suggereert dat meer dan een miljoen mensen in Nederland dagelijks met een vorm van levend verlies te maken hebben. Het verdriet dat daarbij hoort, wordt zelden als rouw herkend ook niet door de mensen die het zelf ervaren.

Ongeveer één op de vijf mensen in Nederland blijft kinderloos, en voor bijna de helft is dat ongewenst. Je rouwt om een kind dat er nooit was, om het moederschap of vaderschap dat je nooit zult kennen, om het oma- of opaschap dat daarmee ook vervalt. Er is geen lichaam, geen naam op een grafsteen. En toch is het een van de diepste vormen van verlies die er bestaan.

De buitenwereld begrijpt het vaak niet. "Je kunt ook zonder kinderen gelukkig zijn," hoor je dan. Of: "Heb je het al via adoptie overwogen?" Die opmerkingen zijn goedbedoeld en pijnlijk tegelijk omdat ze het verlies wegverklaren in plaats van erkennen. Wat jij mist, is niet alleen een kind. Het is een heel toekomstbeeld, een identiteit, een leven dat je je altijd had voorgesteld.

Een scheiding heeft geen begrafenis. Maar het verlies kan net zo groot zijn. Je verliest een toekomst, een thuis, een gezin zoals je dat kende. Soms verlies je ook een deel van jezelf wie jij was in die relatie, wat jullie samen hadden opgebouwd, de vanzelfsprekendheid van een ander die er altijd was.

De omgeving zegt soms: "Gelukkig maar dat het voorbij is." Of: "Nu kun je opnieuw beginnen." En terwijl die woorden goedbedoeld zijn, maken ze het rouwen moeilijker. Want rouwen om je relatie is echt. Het verdient dezelfde ruimte als elk ander verlies.

Een vriendschap die langzaam uitdooft, of plotseling breekt. Er is geen maatschappelijk kader voor dit verlies. Geen kaart, geen rouwverlof, geen moment waarop je het mag laten zien. Mensen schamen zich er zelfs voor want "het is maar een vriend." Maar voor wie het kent, weet dat het verlies van een diepe vriendschap je tot op het bot kan raken. Soms meer dan welk ander verlies ook.

Ouders die hun kind niet meer zien. Broers en zussen die elkaar al jaren niet spreken. Volwassen kinderen die bewust afstand nemen van hun familie. Onderzoek suggereert dat een kwart van de mensen ooit te maken krijgt met een vorm van familievervreemding. Het is een van de meest onderschatte vormen van verdriet vol schaamte, vol stigma, zonder ruimte om het openlijk te dragen.

Na een burn-out. Na de overgang naar pensioen. Als de kinderen het huis uit gaan. Als je door ziekte niet meer dezelfde bent als vroeger. Je verliest een rol, een versie van jezelf, een manier van in de wereld staan. Dat voelt leeg. Desorientatoir. En het heeft geen naam.

"Ik weet niet meer wie ik ben," zeggen mensen dan. Het is een zin die je zelden hardop uitspreekt, want hoe leg je dat uit? Maar het is een echte vorm van verlies en het vraagt om echte erkenning.

Als je merkt dat je vastloopt in wie je nu bent, hoef je dat niet alleen uit te zoeken.

Het gevaarlijke van verdriet dat niet erkend wordt, is dat het je begint te overtuigen dat er iets mis is met jou. Dat je overdrijft. Dat je dankbaarder zou moeten zijn. Dat anderen het zwaarder hebben. En dus stop je het weg. Je functioneert. Je gaat door. Je doet normaal.

Van buiten zie je er prima uit. Van binnen ben je uitgeput.

Uit studies blijkt dat niet erkend verdriet kan leiden tot langdurige somberheid, fysieke klachten, slaapproblemen en het gevoel van diepe eenzaamheid ook midden in een druk leven. Niet omdat jij te gevoelig bent. Maar omdat verdriet dat geen ruimte krijgt, niet verdwijnt. Het wacht.

Het kromt je rug. Het maakt je stiller. Het zorgt dat je 's ochtends opstaat en al moe bent.

Je hoeft je verlies niet te rechtvaardigen. Je hoeft niet eerst uit te leggen waarom het zo zwaar is. Je hoeft niemand te overtuigen dat wat jij voelt echt is.

Onzichtbaar verdriet wordt zichtbaar op het moment dat iemand het erkent ook als die iemand jijzelf bent. De eerste stap is niet verwerking. De eerste stap is simpelweg zeggen: dit is er. Dit doet pijn. En dat mag.

Dat klinkt klein. Maar voor mensen die lang het gevoel hadden dat hun verdriet niet telde, is het enorm.

Verderop op deze website vind je artikelen over specifieke vormen van onzichtbaar verdriet over kinderloosheid, over levend verlies, over de pijn van een gebroken vriendschap of een familiebreuk. Elk artikel is geschreven voor mensen die hun verlies herkennen in wat er staat, maar er lang geen woorden voor hadden.

Als je nu iets voelt dat je al een tijdje met je meedraagt, en je wil het gewoon even kwijt zonder uitleg, zonder oordeel dan is Benji er.